Không có một quy định dùng AI chung cho mọi trường đại học, và trong cùng một trường, mỗi môn, thậm chí mỗi bài tập, có thể đặt mức cho phép khác nhau. Sinh viên năm nhất cần biết tìm quy định ở ba nơi (quy định chung của trường, đề cương môn học, hướng dẫn từng bài), nhận ra mức cho phép của từng môn, và khi không rõ thì hỏi thẳng giảng viên ngay tuần đầu, trước khi nộp bài nào.
Bài này không thay thế văn bản chính thức của trường bạn. Nội dung dưới đây mô tả cách quy định thường được tổ chức và những tình huống hay gặp, để bạn biết đọc gì và hỏi gì. Mọi chi tiết cụ thể, đặc biệt là mức xử lý khi vi phạm, phải theo văn bản hiện hành của trường và lời giảng viên phụ trách môn.
Vì sao quy định khác nhau giữa các trường và các môn
Công cụ AI tạo sinh trở nên phổ biến trong thời gian ngắn, trong khi quy chế đào tạo của các trường được soạn và sửa theo chu kỳ dài hơn. Vì thế, ở nhiều nơi, quy định chung của trường chỉ nêu nguyên tắc như trung thực học thuật, không gian lận, không nộp bài của người khác làm của mình, rồi để từng khoa, từng bộ môn hoặc từng giảng viên cụ thể hoá cho môn mình. Một số trường đã có hướng dẫn riêng về AI, số khác đang trong quá trình xây dựng.
Lý do thứ hai là mục tiêu của mỗi môn khác nhau. Môn viết luận muốn đánh giá khả năng tự diễn đạt, nên có thể hạn chế chặt việc dùng AI để viết. Môn lập trình có thể cho phép dùng AI để gỡ lỗi nhưng cấm dùng để viết bài nộp. Môn về công nghệ có thể yêu cầu bắt buộc dùng AI trong một bài tập để sinh viên học cách đánh giá kết quả. Cùng một hành động, như nhờ AI viết dàn ý, có thể được phép ở môn này và bị cấm ở môn kia.
Điều này có nghĩa là thói quen từ trung học hay từ môn khác không áp dụng tự động. Mỗi học kỳ mới, mỗi môn mới, bạn cần đọc lại quy định. Sinh viên năm nhất hay gặp rủi ro nhất vì vừa chưa quen hệ thống văn bản của trường, vừa thường nghĩ rằng "bạn cùng lớp dùng thì mình cũng dùng được".
Ba nơi quy định thường nằm
Khi bắt đầu học kỳ, hãy tìm quy định theo thứ tự từ chung đến riêng. Quy định riêng hơn thường cụ thể hơn và được áp dụng trực tiếp cho bài của bạn.
- Quy định chung của trường: quy chế đào tạo, quy định về liêm chính học thuật, sổ tay sinh viên. Thường đăng trên cổng thông tin sinh viên hoặc trang của phòng đào tạo, được giới thiệu trong tuần sinh hoạt công dân đầu khoá. Đây là nơi quy định khung chung và mức xử lý.
- Đề cương môn học: tài liệu giảng viên phát hoặc đăng ở buổi đầu, mô tả mục tiêu, nội dung, cách đánh giá. Nhiều đề cương hiện có mục riêng về việc dùng AI. Đọc kỹ mục đánh giá và mục quy định của môn.
- Hướng dẫn từng bài: đề bài tập lớn, đề tiểu luận, hướng dẫn báo cáo thí nghiệm có thể có câu riêng về AI, đôi khi khác với đề cương chung của môn. Ví dụ, môn cho phép dùng AI trong bài tập tuần nhưng cấm trong bài cuối kỳ.
- Thông báo của giảng viên: trên hệ thống quản lý học tập, nhóm lớp hoặc nói trực tiếp trên lớp. Những thông báo này có giá trị như quy định của môn, nên ghi lại.
- Khi các nơi mâu thuẫn: hỏi giảng viên. Đừng tự chọn cách hiểu có lợi cho mình.
Một mẹo nhỏ: lập một trang ghi chú riêng mỗi học kỳ, mỗi môn một dòng, ghi mức cho phép dùng AI và nguồn của thông tin đó. Ba phút làm việc này ở tuần đầu có thể tránh cho bạn một rắc rối lớn ở cuối kỳ.
Các mức cho phép thường gặp
Các trường và giảng viên mô tả quy định bằng nhiều cách khác nhau, nhưng có thể gom thành vài mức như bảng dưới. Đây là cách phân loại để dễ hình dung, không phải quy định của bất kỳ trường cụ thể nào.
| Mức | Thường được hiểu là | Bạn nên làm gì |
|---|---|---|
| Cấm hoàn toàn | Không dùng AI ở bất kỳ khâu nào của bài, kể cả tìm ý hay sửa lỗi | Không dùng. Nếu dùng AI để tự học kiến thức nền ngoài bài, hỏi giảng viên xem có được không |
| Cho phép hỗ trợ hạn chế | Được dùng cho một số việc như giải thích khái niệm, sửa chính tả; không được dùng để tạo nội dung bài | Ghi rõ đã dùng vào việc gì, giữ nhật ký |
| Cho phép có khai báo | Được dùng rộng hơn, kể cả gợi ý ý tưởng, nhưng phải khai báo đầy đủ và chịu trách nhiệm về nội dung | Khai báo theo mẫu của môn, kiểm mọi thông tin AI đưa ra |
| Bắt buộc hoặc khuyến khích dùng | Bài tập được thiết kế để sinh viên dùng AI và đánh giá kết quả | Làm theo hướng dẫn, thường phải nộp kèm câu lệnh và nhận xét |
Trong mọi mức, có một nguyên tắc gần như chung: bạn chịu trách nhiệm về những gì mình nộp. Nếu AI đưa sai thông tin hay bịa nguồn và bạn đưa vào bài, lỗi đó là của bạn.
Câu hỏi nên gửi giảng viên ngay tuần đầu
Nếu đề cương không nói rõ, hoặc bạn không chắc mình hiểu đúng, hãy hỏi. Hỏi bằng tin nhắn hoặc thư qua kênh chính thức của môn để có câu trả lời bằng văn bản. Một số câu nên hỏi:
- "Trong bài tập về nhà, em có được dùng trợ lý AI để giải thích khái niệm khi chưa hiểu không ạ?"
- "Với bài tập lớn, em có được dùng AI để gợi ý hướng tiếp cận và soát lỗi chính tả không, và nếu có thì cần khai báo thế nào ạ?"
- "Môn có mẫu khai báo dùng AI không, hay em tự ghi ở cuối bài ạ?"
- "Trong bài kiểm tra trên máy hoặc thi trực tuyến, những công cụ nào được mở ạ?"
- "Nếu em dùng AI để dịch tài liệu tham khảo tiếng Anh thì có cần ghi chú không ạ?"
Câu hỏi càng cụ thể, câu trả lời càng rõ. Tránh hỏi kiểu "em có được dùng AI không" vì câu trả lời thường là "tuỳ", không giúp gì. Bạn có thể nhờ AI soát câu hỏi cho lịch sự và rõ ràng, nhưng nội dung câu hỏi là của bạn.
Giảng viên thường đánh giá cao sinh viên hỏi trước. Việc hỏi cho thấy bạn tôn trọng quy định của môn, và câu trả lời bằng văn bản là căn cứ tốt nếu sau này có hiểu lầm.
Khai báo đã dùng AI: viết thế nào cho đủ
Khi môn cho phép dùng AI có khai báo, một bản khai báo tốt trả lời được bốn câu: dùng công cụ nào, dùng vào việc gì, dùng ở phần nào của bài, và bạn đã xử lý kết quả ra sao. Câu cuối quan trọng nhất, vì nó cho thấy bạn không chỉ chép lại. Ví dụ giả định: "Em dùng trợ lý AI để giải thích khái niệm thặng dư sản xuất khi đọc chương ba, và để liệt kê lỗi chính tả trong bản cuối. Em tự sửa các lỗi đó. Toàn bộ phân tích và đồ thị do em tự làm."
Nếu môn có mẫu riêng, dùng đúng mẫu. Một số môn yêu cầu nộp kèm câu lệnh đã dùng hoặc trích đoạn cuộc trò chuyện. Vì thế, hãy giữ lại lịch sử trò chuyện liên quan đến bài cho tới khi có điểm cuối kỳ, và đặt tên cuộc trò chuyện theo môn để dễ tìm.
Khai báo không làm bài của bạn bị đánh giá thấp hơn nếu việc dùng AI nằm trong phạm vi cho phép. Ngược lại, không khai báo khi đã dùng, nếu bị phát hiện, thường bị xử lý nặng hơn nhiều so với việc dùng có khai báo. Trung thực ở đây vừa là nguyên tắc vừa là lựa chọn có lợi.
Những tình huống hay bị coi là vi phạm
Dùng AI trong giờ kiểm tra, thi khi không được phép. Đây là trường hợp rõ ràng nhất và thường bị xử lý nặng nhất theo quy chế thi. Điều này áp dụng cho cả thi trực tuyến tại nhà, nơi có thể bạn nghĩ không ai thấy.
Nộp văn bản AI viết như của mình. Dù chỉ một đoạn, nếu không khai báo và môn không cho phép, thường bị coi là vi phạm liêm chính học thuật, tương tự đạo văn.
Dùng AI để diễn đạt lại bài của người khác. Lấy bài của bạn khác hoặc tài liệu trên mạng, nhờ AI viết lại cho khác câu chữ, vẫn là đạo văn. Đổi câu chữ không đổi được nguồn gốc ý tưởng.
Dùng AI trong bài nhóm mà không báo cả nhóm. Cả nhóm cùng chịu trách nhiệm về bài nộp chung, nên việc một người dùng AI vượt quy định có thể ảnh hưởng tới tất cả.
Đưa đề kiểm tra hay đề thi lên AI. Một số môn cấm sao chép, phát tán đề. Chụp đề thi gửi lên chatbot trong hoặc sau giờ thi có thể vi phạm quy định này, chưa kể việc dùng AI trong lúc thi.
Nếu bị hỏi về bài làm của mình
Đôi khi giảng viên có thắc mắc về một bài nộp và mời sinh viên trao đổi. Điều này không có nghĩa là bạn đã bị kết luận vi phạm. Thường giảng viên muốn nghe bạn giải thích bài của mình: cách bạn làm, lý do chọn hướng, ý nghĩa của một đoạn cụ thể. Nếu bạn thật sự tự làm, đây là cơ hội để chứng minh điều đó.
Chuẩn bị tốt nhất cho tình huống này là những thứ bạn đã làm từ trước: bản nháp có ngày giờ, ghi chép trong quá trình làm, nhật ký dùng AI nếu có, lịch sử phiên bản của tệp. Hãy bình tĩnh, trả lời trung thực, giải thích bằng hiểu biết của mình. Nếu bạn có dùng AI trong phạm vi cho phép, nói rõ đã dùng thế nào.
Nếu tình huống trở nên phức tạp, như được thông báo về một quy trình xem xét chính thức, hãy đọc kỹ quy chế của trường về quyền của sinh viên trong quy trình đó, và có thể tìm sự hỗ trợ từ cố vấn học tập, giáo viên chủ nhiệm hoặc bộ phận công tác sinh viên. Bài này không đi vào chi tiết quy trình xử lý vì mỗi trường quy định khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Dùng AI để học kiến thức nền, không liên quan bài nộp, có cần khai báo không?
Thông thường, tự học kiến thức nền bằng bất kỳ nguồn nào, kể cả AI, không cần khai báo. Nhưng nếu nội dung bạn học từ AI xuất hiện trực tiếp trong bài nộp, hoặc môn cấm hoàn toàn việc dùng AI, hãy hỏi giảng viên cho chắc.
Bạn cùng lớp dùng AI viết bài mà vẫn được điểm cao, mình có nên làm theo không?
Không nên lấy kết quả của người khác làm căn cứ. Có thể bạn đó dùng trong phạm vi cho phép và có khai báo, có thể chưa bị phát hiện. Bạn chịu trách nhiệm về bài của mình theo quy định của môn, không theo cách người khác làm.
Dùng công cụ sửa ngữ pháp có tính là dùng AI không?
Nhiều công cụ sửa ngữ pháp hiện nay có tích hợp AI tạo sinh, có thể viết lại cả câu. Cách các môn phân loại việc này khác nhau. Nếu công cụ chỉ đánh dấu lỗi và bạn tự sửa, rủi ro thấp; nếu nó viết lại đoạn văn, nên hỏi giảng viên và khai báo.
Quy định của trường thay đổi giữa năm học thì áp dụng thế nào?
Thường áp dụng theo văn bản hiện hành tại thời điểm làm bài, nhưng chi tiết tuỳ quy định chuyển tiếp của từng trường. Theo dõi thông báo trên cổng thông tin sinh viên và hỏi giảng viên nếu một bài đang làm dở bị ảnh hưởng.
Học chương trình liên kết với trường nước ngoài thì theo quy định nào?
Thường theo quy định của đơn vị cấp bằng hoặc đơn vị phụ trách môn, nhưng có thể có cả quy định của hai bên. Đề cương môn học sẽ ghi rõ. Hỏi điều phối viên chương trình nếu không thấy thông tin.
Có nên tắt hẳn AI trong năm nhất để an toàn không?
Không nhất thiết. Dùng AI đúng cách giúp bạn hiểu bài nhanh hơn, và kỹ năng dùng AI có trách nhiệm cũng là thứ đáng học. Quan trọng là biết quy định từng môn, dùng trong phạm vi đó, khai báo khi cần và luôn tự làm phần được chấm.