Trước khi gửi ảnh đề bài cho AI, hãy cắt bỏ hoặc che bằng khối màu đặc mọi thông tin không thuộc về đề: tên và lớp của học sinh, tên trường, mã học sinh, chữ ký, lời phê, khuôn mặt, đồng phục có phù hiệu, và tắt thông tin vị trí đi kèm ảnh. Những thứ này không giúp AI giải bài hay hơn chút nào, nhưng một khi đã gửi đi, bạn không còn kiểm soát được chúng.
Bài này dành cho học sinh và đặc biệt là phụ huynh hay chụp bài giúp con. Bạn sẽ có danh sách những chỗ thông tin cá nhân hay lọt vào ảnh mà ít người để ý, cách che sao cho không đoán ngược lại được, và một vài thói quen nhỏ để việc gửi ảnh an toàn trở thành phản xạ. Các tính năng của điện thoại và công cụ AI thay đổi theo thời gian, nên chỗ nào nói về cài đặt cụ thể, bạn kiểm phiên bản hiện hành trên máy mình.
Ảnh gửi cho AI đi đâu và vì sao nên cẩn thận
Khi bạn gửi ảnh cho một chatbot, ảnh được tải lên máy chủ của nhà cung cấp để xử lý. Tuỳ dịch vụ và tuỳ cài đặt tài khoản, nội dung trò chuyện kèm ảnh có thể được lưu trong lịch sử, có thể được người của nhà cung cấp xem khi kiểm tra chất lượng hoặc an toàn, và có thể được dùng để cải thiện mô hình. Chính sách mỗi nơi mỗi khác và thay đổi theo thời gian; đọc phần quyền riêng tư của công cụ bạn dùng và kiểm các tuỳ chọn liên quan trong cài đặt.
Điều đó không có nghĩa là không nên dùng AI để học. Nó có nghĩa là nên gửi đúng những gì cần cho câu hỏi. Đề bài cần được gửi; tên con, tên trường, gương mặt con thì không. Nguyên tắc này đơn giản và không làm chậm việc học.
Với trẻ em, sự cẩn thận còn cần hơn. Thông tin của trẻ được coi là nhạy cảm, và trẻ chưa đủ khả năng tự cân nhắc điều gì nên chia sẻ. Nhiều dịch vụ AI cũng có quy định về độ tuổi tối thiểu được tự dùng tài khoản; phụ huynh nên đọc điều khoản của dịch vụ trước khi để con dùng và nên ngồi cùng con những lần đầu.
Những chỗ thông tin cá nhân hay lọt vào ảnh đề
Phần lớn người dùng nghĩ đến tên trên đầu trang, nhưng còn nhiều chỗ khác dễ bị bỏ qua. Trước khi gửi, lướt mắt qua toàn bộ ảnh, kể cả bốn góc:
- Ô họ tên, lớp, trường, số báo danh hoặc mã học sinh trên đầu phiếu bài tập, đề kiểm tra.
- Nhãn vở dán ngoài bìa hoặc tên viết ở mép trang.
- Chữ ký phụ huynh, lời phê và điểm số của thầy cô.
- Tên trường, tên giáo viên in ở tiêu đề đề cương ôn tập hay phiếu học tập.
- Một phần khuôn mặt, bàn tay có đặc điểm nhận dạng, đồng phục có phù hiệu trường lọt vào khung hình.
- Đồ vật trên bàn: ảnh gia đình, thư từ có địa chỉ, màn hình máy tính đang mở thông tin khác.
- Phản chiếu trên mặt kính, mặt bàn bóng hoặc màn hình tắt.
- Thông tin vị trí và thời gian chụp lưu kèm trong tệp ảnh, không nhìn thấy bằng mắt.
Mục cuối là chỗ ít người biết. Điện thoại thường lưu kèm mỗi ảnh một số thông tin như thời gian chụp, loại máy và có thể cả toạ độ nơi chụp nếu tính năng gắn vị trí đang bật. Một số nền tảng tự xoá thông tin này khi tải lên, một số không; bạn không nên dựa vào việc nền tảng làm hộ.
Cách che: cái nào an toàn, cái nào chỉ trông như an toàn
Không phải cách che nào cũng hiệu quả như nhau. Một số cách nhìn thì che rồi nhưng vẫn có thể đọc lại được.
| Cách che | Mức an toàn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cắt bỏ hẳn phần có thông tin | Cao nhất | Ưu tiên dùng khi thông tin nằm ở mép ảnh |
| Vẽ khối màu đặc, không trong suốt | Cao | Tô kín nhiều lớp, phóng to kiểm không còn nét chữ lộ ra |
| Bút dạ quang trong suốt | Thấp | Chữ bên dưới vẫn đọc được qua lớp màu |
| Làm mờ nhẹ, làm vỡ hạt ô to | Trung bình đến thấp | Chữ ngắn như tên trường đôi khi vẫn đoán được |
| Che bằng ngón tay khi chụp | Thấp | Dễ hở một phần, lại thêm vân tay và bàn tay vào ảnh |
| Chụp lại sau khi úp bìa vở, gấp phần đầu phiếu | Cao | Thông tin không bao giờ vào ảnh, cách đơn giản nhất |
Sau khi chỉnh sửa trong ứng dụng ảnh, một số máy vẫn giữ bản gốc và cho phép hoàn tác. Để chắc chắn ảnh gửi đi là bản đã che, có thể chụp màn hình ảnh đã che rồi gửi ảnh chụp màn hình đó. Ảnh chụp màn hình cũng thường không mang thông tin vị trí của ảnh gốc, nhưng bạn vẫn nên kiểm trên máy mình.
Quy trình gửi ảnh an toàn trong một phút
Gom những điều trên thành một quy trình ngắn để làm mỗi lần chụp đề:
- Trước khi chụp: úp bìa vở, gấp phần đầu phiếu có ô họ tên, dọn đồ vật cá nhân khỏi khung hình.
- Chụp sát vào câu cần hỏi để phần thông tin khác không lọt vào.
- Sau khi chụp: phóng to và lướt qua bốn góc ảnh, kiểm phản chiếu.
- Cắt bỏ hoặc vẽ khối màu đặc lên mọi thông tin cá nhân còn sót.
- Nếu không chắc về thông tin vị trí, chụp màn hình ảnh đã che và gửi ảnh chụp màn hình; hoặc tắt tính năng gắn vị trí cho ứng dụng máy ảnh.
- Trong lời nhắn kèm ảnh, không gõ tên, lớp, trường, địa chỉ. Nếu cần nêu trình độ, chỉ ghi "lớp 7" là đủ.
Với phụ huynh, có thể thống nhất với con một quy tắc ngắn: "chỉ gửi đề, không gửi người". Trẻ dễ nhớ một câu ngắn hơn một danh sách dài, và câu đó áp dụng được cho mọi tình huống từ chụp đề đến kể chuyện với chatbot.
Thói quen theo lứa tuổi
Tiểu học. Trẻ chưa nên tự gửi ảnh hay tự trò chuyện với chatbot. Nếu cần, phụ huynh là người chụp và gõ đề, đọc phản hồi của AI trước rồi dùng nó để gợi ý cho con bằng lời của mình. Không cần cho con xem màn hình chatbot; con cần một người lớn giảng lại, không cần thêm một màn hình.
Trung học cơ sở. Con có thể bắt đầu tự gửi, nhưng trên thiết bị và tài khoản bố mẹ biết, với một vài quy tắc rõ: chỉ gửi đề, không gửi người; không kể tên thật của ai; gặp yêu cầu nhập thông tin cá nhân thì hỏi bố mẹ trước. Những lần đầu, ngồi cạnh con và cùng làm quy trình che ảnh để con thấy nó nhanh thế nào.
Trung học phổ thông. Học sinh đủ khả năng tự đọc cài đặt quyền riêng tư và tự quyết định. Vai trò của phụ huynh chuyển sang nhắc và trao đổi: con đang dùng công cụ nào, đã kiểm cài đặt lưu lịch sử chưa, có đăng nhập bằng tài khoản dùng chung với việc khác không.
Sinh viên. Ngoài thông tin cá nhân, cần để ý thêm tài liệu nội bộ của lớp học phần như đề bài tập lớn, slide bài giảng có ghi chú bản quyền. Đọc quy định của trường và đề cương môn về việc đưa tài liệu học phần lên công cụ bên ngoài, và khi không chắc thì hỏi giảng viên.
Gõ lại đề: cách che triệt để nhất
Nếu đề chủ yếu là chữ, cách bảo vệ thông tin tốt nhất là không gửi ảnh mà gõ lại đề. Một dòng chữ chỉ chứa đề bài không thể vô tình mang theo khuôn mặt, nhãn vở hay toạ độ nơi chụp. Gõ lại còn giúp AI đọc đề chính xác hơn, nhất là với đề có công thức hay ký hiệu nhỏ.
Với đề có hình vẽ hoặc biểu đồ, bạn có thể kết hợp: gõ phần chữ, chụp riêng phần hình và cắt sát quanh hình. Ảnh hình vẽ thuần tuý gần như không chứa thông tin cá nhân, chỉ còn lại việc kiểm thông tin vị trí đi kèm tệp.
Nếu đề dài và gõ lại quá mất công, có thể dùng tính năng nhận chữ trong ảnh có sẵn trên điện thoại để sao chép phần chữ của đề, dán vào ô chat rồi đọc lại và sửa những chỗ nhận sai. Cách này vừa nhanh, vừa chỉ đưa đi phần chữ của đề chứ không phải nguyên tấm ảnh với mọi thứ xung quanh. Tính năng này có hay không và đặt ở đâu tuỳ máy, nên kiểm trên điện thoại của bạn.
Một lưu ý về đề cương, đề kiểm tra do thầy cô tự soạn: những tài liệu này đôi khi có tên giáo viên, tên trường ở tiêu đề và là sản phẩm của thầy cô. Khi chỉ cần hỏi một câu, gõ riêng câu đó thay vì chụp cả đề cương. Vừa giữ thông tin của trường, vừa tôn trọng công sức của người soạn.
Những thông tin không nên kể với chatbot, kể cả bằng lời
Thông tin cá nhân không chỉ lọt qua ảnh mà còn qua lời kể. Khi hỏi bài, trẻ hay kể thêm: "cô giáo lớp em tên..., bạn ngồi cạnh em tên..., nhà em ở...". Chatbot không cần những thông tin này để giải thích bài. Nhắc con chỉ nói về bài học: lớp mấy, môn gì, đang học chương nào, chỗ nào chưa hiểu.
Tương tự, không nên kể với chatbot chuyện riêng của gia đình, mâu thuẫn với bạn bè hay thầy cô kèm tên thật. Nếu con có chuyện buồn ở trường, người nên nghe là bố mẹ, thầy cô chủ nhiệm hoặc chuyên viên tư vấn học đường, không phải một chatbot. Đây là ranh giới nên nói rõ với con từ đầu.
Với học sinh lớn và sinh viên, nguyên tắc cũng vậy: đề bài, câu hỏi, bài làm của bạn là những thứ cần thiết; mã sinh viên, tài khoản cổng thông tin của trường, số điện thoại, địa chỉ thì không bao giờ cần. Nếu một ứng dụng giải bài đòi những thông tin này để dùng, hãy cân nhắc kỹ trước khi cung cấp.
Câu hỏi thường gặp
Xoá cuộc trò chuyện sau khi hỏi xong có xoá được ảnh đã gửi không?
Xoá trong lịch sử giúp ảnh không còn hiện trong tài khoản của bạn, nhưng việc dữ liệu được giữ lại trên máy chủ bao lâu tuỳ chính sách từng dịch vụ. Đọc phần quyền riêng tư của công cụ bạn dùng. Cách chắc chắn nhất vẫn là không gửi thông tin cá nhân ngay từ đầu.
Ảnh chỉ có bàn tay con cầm bút thì có sao không?
Rủi ro thấp hơn nhiều so với ảnh có khuôn mặt hay tên, nhưng vẫn là dữ liệu không cần thiết. Nếu dễ tránh, chụp khi không có tay trong khung hình. Quan trọng hơn là kiểm phần còn lại của ảnh, như nhãn vở, phiếu có tên nằm cạnh.
Làm sao biết ảnh có chứa thông tin vị trí hay không?
Trên nhiều điện thoại, bạn có thể xem thông tin chi tiết của ảnh trong ứng dụng thư viện ảnh, thường ở mục thông tin hoặc chi tiết. Nếu thấy bản đồ hoặc địa điểm, ảnh có vị trí. Có thể tắt gắn vị trí cho máy ảnh trong phần cài đặt quyền riêng tư; tên mục mỗi máy một khác.
Con dùng tài khoản AI của bố mẹ thì có cần lưu ý gì thêm?
Lịch sử trò chuyện của con sẽ nằm chung với lịch sử của bố mẹ, có thể gồm cả công việc của người lớn. Nên thống nhất với con những gì được hỏi, ngồi cùng con những lần đầu và kiểm tra cài đặt dữ liệu của tài khoản. Không cần đọc lén, nhưng nên có thoả thuận rõ ràng.
Đề kiểm tra cũ có tên trường có được chụp gửi AI để ôn không?
Được, sau khi che tên trường, tên giáo viên, tên học sinh và điểm số. Nếu chỉ hỏi một vài câu, gõ lại những câu đó sẽ nhanh và gọn hơn. Không chụp hay gửi đề khi bài kiểm tra đang diễn ra.
Ứng dụng giải bài yêu cầu nhập trường, lớp, số điện thoại để dùng có nên đồng ý?
Cân nhắc kỹ. Một công cụ giúp hiểu bài không cần biết con học trường nào hay số điện thoại của gia đình. Đọc chính sách quyền riêng tư, chỉ cung cấp những gì thật sự cần cho chức năng, và với trẻ nhỏ, để phụ huynh quyết định.